Τα βασικά γνωρίσματα της αλεξανδρινής στρατηγικής

August Petrtyl, «Μέγας Αλέξανδρος».

  Η στρατηγική του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην εκστρατεία εναντίον της Περσικής Αυτοκρατορίας ξεχωρίζει, πρώτα απ’ όλα, επειδή συνέδεε τη στρατιωτική δράση με έναν ευρύτερο (γεω)πολιτικό σκοπό: μια διαδικασία κατάλυσης της αχαμενιδικής εξουσίας και εγκαθίδρυσης μιας νέας πολιτικής τάξης.

Η σύγχρονη έρευνα υπογραμμίζει ότι τα κίνητρα του Αλεξάνδρου δεν μπορούν να περιοριστούν στην ιδέα ενός πολέμου «εκδίκησης» ή «απελευθέρωσης», καθώς η κατάκτηση εδαφών, η απόκτηση πλούτου, η επέκταση της εξουσίας και η διεκδίκηση της βασιλικής κυριαρχίας στην Ασία αποτελούσαν κεντρικούς άξονες της πορείας του. Ο Έλληνας λογοτέχνης Ρένος Αποστολίδης είχε παρατηρήσει πως ο νεαρός Μακεδόνας ωθούνταν αμιγώς από «προσωπικό ιμπεριαλισμό». Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο David J. Lonsdale στο βιβλίο του «Alexander the Great: Lessons in Strategy» (2007):

«The dominant factor in his success was Alexander himself.»

[μτφρ: «Ο καθοριστικός παράγοντας της επιτυχίας του ήταν ο ίδιος ο Αλέξανδρος.»]

Ωστόσο, η στρατηγική που υιοθέτησε για να πετύχει τους σκοπούς του, χαρακτηρίζονταν από ένα βασικό γνώρισμα: τη παραδοχή ότι στρατιωτική ισχύς αποκτά νόημα μόνο όταν υπηρετεί έναν ΣΑΦΗ πολιτικό σκοπό και όταν υπάρχει αντίληψη για το τι πρέπει να ακολουθήσει μετά τη νίκη.

Σημαντική ήταν, επομένως, η ικανότητά του να μετατρέπει τις επιτυχίες στο πεδίο σε μόνιμα πολιτικά και διοικητικά τετελεσμένα. Η κατάληψη περιοχών συνοδευόταν από διοικητικές ρυθμίσεις, ίδρυση πόλεων, αξιοποίηση τοπικών ελίτ και, όπου ήταν χρήσιμο, διατήρηση αχαμενιδικών (περσικών) θεσμών. Επομένως, η στρατηγική του δεν ήταν σε καμία περίπτωση μόνο στρατηγική καταστροφής του αντιπάλου, αλλά και στρατηγική δημιουργίας μιας νέας τάξης πραγμάτων.

Sebastiano Conca, «Ο Μέγας Αλέξανδρος στον Ναό των Ιεροσολύμων»

Ο ιστορικός Pierre Briant, έχει χαρακτηρίσει τον Αλέξανδρο ―από πολιτική άποψη― ως «τον τελευταίο των Αχαιμενιδών». Η διατύπωση αυτή φωτίζει μια λιγότερο προφανή πλευρά της στρατηγικής του, καθώς ο Αλέξανδρος δεν επιδίωξε να καταστρέψει την περσική αυτοκρατορική δομή, αλλά να την καταλάβει και να την αξιοποιήσει προς όφελός του για τις ανάγκες της εξουσίας.

Διατήρησε διοικητικούς θεσμούς, αξιοποίησε τοπικές ελίτ και υιοθέτησε στοιχεία της αχαμενιδικής αυτοκρατορικής παράδοσης, δείχνοντας την μοναδική ικανότητά του να διατηρήσει τον ήδη υπάρχοντα μηχανισμό εξουσίας και να τον εκμεταλλευτεί. Η δημιουργία εκ του μηδενός, ενός νέου διοικητικού σκελετού, ακόμα και αν υποθέσουμε πως ήταν εφικτή, θα ήταν απαγορευτική σε θέμα κόστους. Υπό αυτή την έννοια, η αλεξανδρινή στρατηγική είναι κάπως «διττή» ή «αντιφατική», καθώς συνδύαζε την καταστροφή της αντίπαλης (στρατιωτικής) ισχύος με τη διατήρηση της θεσμικής συνέχειας, γεγονός που αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της.

Ένα δεύτερο διαχρονικό χαρακτηριστικό ήταν η έμφαση στην επιχειρησιακή αλληλουχία και στην απομόνωση των κρίσιμων δυνατοτήτων του αντιπάλου. Μετά τη μάχη της Ισσού, ο Αλέξανδρος δεν κινήθηκε κατευθείαν προς το εσωτερικό της Περσικής Αυτοκρατορίας, αλλ’ αντίθετα, στράφηκε προς τη Φοινίκη και την Αίγυπτο, επιδιώκοντας να εξουδετερώσει την περσική ναυτική παρουσία, να ελέγξει τα παράκτια κέντρα και να ασφαλίσει τις γραμμές επικοινωνίας του.

Η Αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Εγκυκλοπαίδεια Britannica. 

Η κατάληψη της Τύρου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, του πώς ένα φαινομενικά περιφερειακό επεισόδιο συνδεόταν με έναν ευρύτερο στρατηγικό στόχο, δηλαδή την εξάλειψη της δυνατότητας της Περσίας να αξιοποιεί τις ναυτικές βάσεις της Ανατολικής Μεσογείου. Η Αίγυπτος ήταν χώρος μεγάλης πολιτικής, πολιτισμικής/θρησκευτικής και οικονομικής σημασίας, ενώ η ίδρυση της Αλεξάνδρειας εντασσόταν στη μακροπρόθεσμη οργάνωση της νέας ελληνικής εξουσίας. Η στρατηγική δεν ταυτίζεται με την αναζήτηση της ταχύτερης δυνατής σύγκρουσης. Συχνά προηγείται η αποδυνάμωση του αντιπάλου, η εξασφάλιση βάσεων, η προστασία των γραμμών ανεφοδιασμού και η δημιουργία ευνοϊκών συνθηκών για την τελική αναμέτρηση.

Παράλληλα, ο Αλέξανδρος φαίνεται ότι αξιοποιούσε συστηματικά πληροφορίες, τοπικά δίκτυα και αναγνωριστικές δυνατότητες, μετατρέποντας τη συλλογή πληροφοριών σε επιχειρησιακό πλεονέκτημα. Η σύγχρονη μελέτη του συστήματος πληροφοριών του αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη σύνδεση ανάμεσα στη γνώση του χώρου, την αξιολόγηση των πληροφοριών και τη λήψη αποφάσεων.

Johann Heinrich Tischbein, «Ο Αλέξανδρος σφραγίζει τα χείλη του Ηφαιστίωνα», 1781.

Το τρίτο γνώρισμα της αλεξανδρινής στρατηγικής ήταν η ικανότητα προσαρμογής: ο συνδυασμός ταχύτητας, ευελιξίας, επιμελητείας, πολιορκητικής τεχνολογίας, διαφορετικών όπλων και πολιτικής διαχείρισης κάθε νέου προβλήματος. Ο Αλέξανδρος επικράτησε επειδή αξιοποίησε μηχανικούς και πολιορκητικές μηχανές στην Τύρο, προσαρμόστηκε στις ιδιαιτερότητες της ερήμου και των μεγάλων αποστάσεων, συνεργάστηκε με ναυτικές δυνάμεις και χρησιμοποιούσε διαφορετικές μορφές μάχης ανάλογα με το έδαφος και τον αντίπαλο, καθώς και στρατολόγησε ανάλογες μονάδες.

Η μελέτη της εκστρατείας υπογραμμίζει ακριβώς αυτή την ικανότητα να συνδυάζει το τακτικό, το επιχειρησιακό και το στρατηγικό επίπεδο, αντί να αντιμετωπίζει κάθε μάχη ως μεμονωμένο γεγονός, όπωςπαρατηρεί ο David Lonsdale.

Το κεντρικό ίσως δίδαγμα της αλεξανδρινής στρατηγικής, είναι πως η επιτυχία δεν προκύπτει από ένα μεμονωμένο «ισχυρό πλήγμα», αλλά από τη συνεχή σύνδεση πολιτικού σκοπού, πληροφοριών, οικονομικών και γεωγραφικών παραγόντων, στρατιωτικής ισχύος, εφοδιασμού και πολιτικής διαχείρισης. Η εκστρατεία του Αλεξάνδρου παραμένει ενδιαφέρουσα επειδή δείχνει πώς μια στρατηγική αποκτά διάρκεια όταν κάθε επιμέρους ενέργεια εντάσσεται σε ένα συνεκτικό σχέδιο για τη διαμόρφωση της επόμενης (γεω)πολιτικής πραγματικότητας.

Παρόλα αυτά, η διακυβέρνηση του Αλεξάνδρου είχε μια θεμελιώδη αδυναμία, καθώς, παρά τη δημιουργία μιας τεράστιας αυτοκρατορίας, δεν φρόντισε να εξασφαλίσει έναν σαφή και ικανό διάδοχο, αφήνοντας έτσι ανοιχτό το ζήτημα της διαδοχής και συμβάλλοντας στις συγκρούσεις που ακολούθησαν τον θάνατό του.

Henryk Siemiradzki, «Μέγας Αλέξανδρος και ο φυσικός Φίλιππος της Ακαρνανίας»