Η ανέξοδη ρητορεία και η ύβρις των Νεοελλήνων

Προσαλέντης Αιμίλιος (1859-1926), «Το Θωρηκτό "Αβέρωφ" στην Κωνσταντινούπολη», περ. 1921.

 Όσο εμείς ατενίζουμε τους προγόνους μας αφ' υψηλού, μειδιώντας για τον «υπέρμετρο ιδεαλισμό» και τον «μεγαλοϊδεατισμό» τους, τόσο πιο βαθιά κυλιόμαστε στη δική μας παρακμή και στη διεθνή μας ασημαντότητα.

 Ναι, έκαναν λάθη — πώς αλλιώς; Τα λάθη τους ήταν το τίμημα μιας πολεμικής εποχής ταραγμένης, γεμάτης ανακατατάξεις, μιας εποχής που ούτε εμείς θα αντέχαμε. Από την ασφαλή θέση του μελλοντικού παρατηρητή, είναι εύκολο να παριστάνεις τον προφήτη μετά Χριστόν· αλλά ας μην τρέφουμε αυταπάτες: αν βρισκόμασταν στη θέση τους, πιθανότατα θα είχαμε συρθεί στα ίδια αδιέξοδα και θα φαινόμασταν κατώτεροι στα περισσότερα.

 Αυτοί οι Έλληνες, των αρχών του εικοστού αιώνα, ήταν ανώτεροί μας σχεδόν σε όλα. Και δεν μιλώ απλώς για την τόλμη τους να σηκώσουν το βάρος της εδαφικής ολοκλήρωσης με πολέμους και θυσίες. Μιλώ για το ειδικό τους βάρος στο διεθνές στερέωμα – ένα βάρος που σήμερα φαντάζει άπιαστο όνειρο. Μιλώ για την ύπαρξη μιας πατριωτικής ελίτ στην Αθήνα, που μπορεί να ήταν φτωχή συγκρινόμενη με τις ευρωπαϊκές, αλλά που ανταποκρίθηκε στο καθήκον της: πίεσε την εξουσία να δράσει, στήριξε την κοινωνία, νοιάστηκε για τους υπόδουλους Έλληνες, έχτισε παιδεία πιο ουσιαστική και πιο ανθεκτική από τη δική μας.

 Μια παιδεία που αν και είχε λιγότερα υλικά μέσα, ήταν και ποιοτικότερη και επιδραστικότερη της σημερινής. Με ελάχιστα μέσα, κατάφερε να ενεργοποιήσει το σύνολο του έθνους, να εξαλείψει ό,τι μπορούσε από τα βαθιά κατάλοιπα της Τουρκοκρατίας και να αντιπαλέψει τις αντεθνικές δυνάμεις που καραδοκούσαν.

 Κι εμείς σήμερα; Εμείς που από την πολυθρόνα μας, με ανέξοδη ρητορεία, κοιτάζουμε αφ' υψηλού όσους μας παρέδωσαν μια χώρα που μεθοδικά γκρεμίζουμε;

 Το πρώτο πράγμα που θα έπρεπε να επιδεικνύει όποιος παριστάνει τον τιμητή —ο άκαπνος, ο αμέτοχος, ο ανυπόληπτος κριτής της ψηφιακής μας εποχής— είναι ένα: ΤΑΠΕΙΝΟΦΡΟΣΥΝΗ. Αυτή ακριβώς μας λείπει.