O Arno Breker (1900-1991)
Ποιός ήταν ο διπλωμάτης Αλέξης Κύρου, στα απομνημονεύματα του οποίου εντοπίζουμε τις αναφορές στον Arno Breker;
Ο Αλέξης Κύρου (1901-1969), γιός του εκδότη της Εφημερίδος «Εστία» Άδωνι Κύρου, υπήρξε ένας διαπρεπής Έλληνας διπλωμάτης, κυπριακής καταγωγής. Εισήλθε στη διπλωματική υπηρεσία το 1923, σε ηλικία μόλις 22 ετών. Υπηρέτησε σε σημαντικές, για την ελληνική εξωτερική πολιτική, πρεσβείες και προξενεία, μεταξύ των οποίων στη Κωνσταντινούπολη, στη Κύπρο, το Βερολίνο, το Βελιγράδι προπολεμικά. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, συμμετείχε ως μέλος στην ελληνική αντιπροσωπεία στη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού (1946-1947), όπου η Ελλάδα εξέφρασε τις διεκδικήσεις της από τις ηττημένες χώρες του πολέμου.
Από το 1947 έως και το 1953, για επτά συναπτά έτη, ο Αλέξης Κύρου ήταν ο μόνιμος Αντιπρόσωπος της Ελλάδος στον νεοσύστατο ΟΗΕ, και ανέπτυξε σημαντική δράση στην οποία θα αναφερθουμε παρακάτω. Τη διετία 1952-53 υπήρξε και εκπρόσωπος της χώρας στο Συμβούλιο Ασφαλείας, ενώ στην συνέχεια επαναπατρίστηκε, αναλαμβάνοντας τη θέση του Γενικού Διευθυντή του Υπουργείου Εξωτερικών από το 1954 μέχρι το 1955, οπότε και παραιτείται από τη θέση παραπονούμενος για την επίδραση της κομματικής πολιτικής επί της εξωτερικής πολιτικής της χώρας.
 |
| Ο Αλέξης Κύρου (1901-1969) |
Τα επόμενα χρόνια χρημάτισε πρεσβευτής της Ελλάδος στη Στοκχόλη και στη Βόννη. Απεβίωσε αιφνίδια το 1969, αφήνοντας στη μέση το τελευταίο βιβλίο του «Όνειρα και Πραγματικότης». Το 1955 εξέδωσε το πρώτο βιβλίο του με τίτλο «Ελληνική Εξωτερική Πολιτική».
Υπήρξε ένθερμος πατριώτης και φλογερός υποστηρικτής του αγώνα των Ελλήνων της Κύπρου για αυτοδιάθεση. Όταν υπηρετούσε στην Ελληνική Πρεσβεία στην αγγλοκρατούμενη Λευκωσία το 1931, συνέβαλλε στην εξέγερση του κυπριακού λαού εναντίον της βρετανικής κατοχής (τα λεγόμενα «Οκτωβριανά»), η οποία κατεστάλει βίαια. Η συμβολή του στην εξέγερση είχε σαν αποτέλεσμα τη μετάθεσή του στην Ελληνική Πρεσβεία του Βερολίνου, υπό τον Έλληνα Πρέσβη Αλέξανδρο Ρίζο-Ραγκαβή. Από τη διήγηση της παραμονής του στη γερμανική πρωτεύουσα, προέρχονται τα αποσπάσματα που παρουσιάζονται παρακάτω.
Κλείνοντας, αξίζει να αναφέρουμε επιγραμματικά, τον καίριο ρόλο που έπαιξε μεταπολεμικά ο Κύρου στην διεθνοποίηση του Κυπριακού Ζητήματος στον ΟΗΕ επί πρωθυπουργίας Αλέξανδρου Παπάγου (1954), του οποίου υπήρξε σύμβουλος. Ο Κύρου από τη θέση του Γενικού Διευθυντή του ΥΠΕΞ, συμμετείχε στην ελληνική αποστολή στον ΟΗΕ και κατόρθωσε να επιτύχει την Εγγραφή του ζητήματος στην ημερήσια διάταξη της Γενικής Συνέλευσης το 1954, γεγονός που θεωρήθηκε μιά σχετική επιτυχία της ελληνικής διπλωματίας, ενάντια στην έντονη δράση που είχε αναπτύξει η Βρετανία κατά της Εγγραφής.
 |
| Το τελευταίο βιβλίο του Αλ. Κύρου |
Η πρώτη αναφορά της σχέσης Κύρου-Breker, στο πλαίσιο της αφήγησης του πολιτισμικού περιβάλλοντος της Γερμανίας του 1933
Ο Αλέξης Κύρου, στα απομημονεύματά του, κάνει μια εκτενή αναφορά στην πνευματική ζωή της Γερμανίας τη δεκαετία του 1930, ιδιαίτερα μετά την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία. Ως καλλιεργημένος άνθρωπος ο ίδιος, αλλά και στο πλαίσιο του ρόλου του ως διπλωμάτη, έρχεται σε επαφή με αρκετούς σημαίνοντες Γερμανούς, μεταξύ τον οποίων και ο καλλιτεχνης Arno Breker.
Στην πρώτη αναφορά του ονόματος αυτού, ο Κύρου χαρακτηρίζει τον Breker ως «φιλλέληνα», όχι μόνο όσον αφορά τη λατρεία του προς την ελληνική αρχαιότητα, η οποία είναι έκδηλη στα έργα του, αλλά σε ζητήματα που αφορούν την Ελλάδα της δεκαετίας του 1930:
"Πυκναὶ ἦσαν, κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τῆς ἐν Βερολίνῳ παραμονῆς μας ἔπειτα δηλαδὴ ἀπὸ τὴν «ἐκκαθάρισιν» τῆς γερμανικῆς «ἀρείας» τέχνης ἀπὸ τὰ «διεφθαρμένα ἔργα» (entartete Kunst) μεγάλων καλλιτεχνῶν, ὡς αἴφνης ὁ Μax Liebermann, ἁπλῶς καὶ μόνον ἐπειδὴ ἦσαν Ἑβραῖοι ή ἑβραϊκῆς καταγωγῆς – αἱ ἐκθέσεις «᾿Αρείων» ζωγράφων ἢ γλυπτῶν, μὲ πρῶτον, ἀναντιρρήτως, μεταξὺ τῶν τελευταίων τούτων τὸν εὐνοούμενον τοῦ Hitler (ἀλλὰ διὰ τοῦτο ὄχι ὀλιγώτερον λαμπρὸν καλλιτέχνην) φίλον μας Arno Breker, ὁ ὁποῖος εἶχεν, εἰς πρῶτον γάμον, νυμφευθῆ εὐφυεστάτην Ἑλληνίδα ἐκ Σμύρνης καὶ ἐπὶ τῆς φιλελληνικῆς παρεμβάσεως τοῦ ὁποίου, παρὰ τῷ προστάτῃ του, θὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ μεταπροσεχές κεφάλαιον."
(Κύρου, Αλέξης Αδ., «Όνειρα και Πραγματικότης: Σαρανταπέντε χρόνια διπλωματικής ζωής», Αθήνα 1972, σελίδα 110)
Η Ελληνίδα σύζυγος του Arno Breker είναι η Δήμητρα [Μιμίνα] Μεσσάλα, την οποία παντρεύτηκε στο Παρίσι το 1937. Η Δήμητρα, γνωστή ως Μιμίκα, Μεσσάλα, ήταν γόνος της γνωστής οικογένειας Μεσσάλα από την Κωνσταντινούπολη, γνωρίστηκε με τον Breker σ' ένα ταξίδι του στην Ελλάδα, όπου η ίδια είχε εγκαταστσθεί με την οικογένεια της μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Η Δήμητρα εργάζονταν ως πωλήτρια στο κατάστημα «Γουτάκης» στην οδό Σταδίου. Εκεί την πρωτοσυνάντησε ο Arno Breker, την ερωτεύθηκε και η Δήμητρα τον ακολούθησε στη Γερμανία. Το 1937 ο Μπρέκερ την παντρεύτηκε και η Δήμητρα αφοσιώθηκε μέχρι τον θάνατό της, το 1956, στο να προάγει και να στηρίζει το έργο του.
 |
| Ο Arno Breker μεταξύ των έργων του. |
Η ενημέρωση του Κύρου από τον Breker για τον τορπιλισμό της «Έλλης» και η αντίδραση του
Στα επόμενα κεφάλαια του βιβλίου του, ο Αλέξης Κύρου αναφέρει πως ενημερώθηκε για τον τορπιλισμό και τη βύθιση του καταδρομικού «Έλλη» στο λιμάνι της Τήνου, στις 15 Αυγούστου του 1940, από τον ίδιο τον Arno Breker τη στιγμή που γευμάτιζαν. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο σε αυτή τη μαρτυρία είναι το γεγονός ότι οι «Γερμανοί αρμόδιοι» γνώριζαν ότι η επίθεση ήταν έργο των Ιταλών, αμέσως μετά την εκδήλωσή της. Το ίδιο λαμβανουν και σαν δεδομένο στη συζήτησή τους ο Κύρου και ο Breker, ο οποίος μάλιστα υπόσχεται να αναλάβει δράση υπέρ της Ελλάδος μεσολαβώντας στον ίδιο τον Αρχηγό του γερμανικού κράτους, Αδόλφο Χίτλερ:
"Τὴν μεσημβρίαν τῆς 15ης Αὐγούστου ἐπρογευμάτιζον εἰς τὸ ξενοδοχεῖον «Adlon» μὲ τὸν προμνημονευθέντα γλύπτην κ. Arno Breker, τοῦ ὁποίου οἱ δεσμοὶ μετὰ τοῦ –θαυμάζοντος τὴν τέχνην του– Χίτλερ εἶχον καταστῆ, εἰ δυνατὸν, ἀκόμη πλέον στενοί. Εκλήθη μίαν στιγμὴν εἰς τὸ τηλέφωνον, διὰ νὰ ἐπιστρέψη, καταστενοχωρημένος, νὰ μοῦ μεταδώσῃ τὴν τρομακτικὴν εἴδησιν περὶ τοῦ τορπιλλισμοῦ τῆς «Ἕλλης», μὲ τὴν πρόσθετον πληροφορίαν, ὅτι οἱ Γερμανοὶ ἁρμόδιοι ἔτεινον νὰ θεωρήσουν ὡς ἠθικὸν αὐτουργὸν τοῦ ἐγκλήματος τὸν διοικητὴν τῆς Δωδεκανήσου De Vecchi. Ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τοῦ δραματικοῦ ἐκείνου γεγονότος, εὐχερέστερον ἀντελήφθη ὁ Γερμανός φιλέλλην καλλιτέχνης ὅλα ὅσα, ἐν συνεχεία, τοῦ κατέστησα γνωστὰ διὰ τὰς προηγηθείσας σεις, προσβολὰς καὶ δολιοφθορὰς τῶν Ἰταλῶν εἰς βάρος μας, καὶ συνεφώνησε τελικῶς ἐπὶ τῆς ἐπιτακτικῆς, πλέον, ἀνάγκης ἀμέσου προσωπικῆς παρεμβάσεως τοῦ Χίτλερ παρὰ τῷ Μουσσολίνι. Κατηγορηματικῶς δὲ μοῦ ὑπεσχέθη, ὅπως πιστῶς μεταδώσῃ τὰς ἀνακοινώσεις μου εἰς τὸν Führer, ὁ ὁποῖος ἐπρόκειτο, κατ' εὐτυχή συγκυρίαν, νὰ ἐπισκεφθῇ, ἐνωρὶς τὸ ἀπόγευμα, τὸ ἐργαστήριον ποὺ εἶχεν ἐκχωρήσει εἰς τὸν προστατευόμενόν του ἐντὸς ἀνακτόρου τοῦ Potsdam."
(Κύρου, Αλέξης Αδ., «Όνειρα και Πραγματικότης: Σαρανταπέντε χρόνια διπλωματικής ζωής», Αθήνα 1972, σελίδες 177-178)
 |
| Πρωτοσέλιδο Εφημερίδας «Η ΠΡΩΪΑ» στις 17/8/1940. |
Η επέμβαση του Χίτλερ προς αποφυγή Ελληνοϊταλικού Πολέμου και οι επαφές Breker-Χίτλερ επί του θέματος
Στο τελευταίο απόσπασμα που θα παραθέσουμε, όπου και γίνεται η τελευταία αναφορά στον Arno Breker, εξετάζεται η επέμβαση του Αδόλφου Χίτλερ ωστέ να μην εκδηλωθεί ιταλική επίθεση εναντίον της Ελλάδας. Ο διπλωματικός ακόλουθος Αλέξης Κύρου, όπως και άπαντες στην Ελληνική Πρεσβεία στο Βερολίνο εκείνη την εποχή, όχι μόνο γνώριζαν αλλά και πίεζαν —με τις ενέργειες και τις επαφές τους— υπέρ της γερμανικής επέμβασης που θα ματαίωνε τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο που διακρίνονταν στον ορίζοντα.
Ο Κύρου κάνει επίσης ευθεία αναφορά σε στοιχεία (σε διπλωματικά τηλεγραφήματα & σε εένα ιστορικό έργο) που αποδεικνύουν ότι τέτοια επέμβαση του Χίτλερ προς αποφυγή μιας ιταλικής επίθεσης υπήρξε, και μάλιστα δύο φορές. Μάλιστα, ο ίδιος ο Αρχηγός του Γ' Ράϊχ, σε συνομιλία του με τον Breker —που ο δεύτερος μεταδίδει στον Κύρου— δικιολογεί την επέμβαση αυτή ως απότέλεσμα του «βαθέως ερωτά του» για το ελληνικό πνεύμα της κλασσικής αρχαιότητος. Ο έμπειρος διπλωμάτης, βέβαια, δεν πιστεύει πως η εξήγηση αυτή είναι επαρκής και παρακάτω στο έργο του αναφέρεται στους γεωπολιτικούς λόγους που ο Χίτλερ δεν επιθυμούσε την Ελληνοϊταλική σύγκρουση.
Πάντως η φιλελληνική μεσολάβηση του Arno Breker και η επέμβαση του Αδόλφου Χίτλερ προς αποφυγή εκδήλωσης της ιταλικής επίθεσης, επιβεβαιώνονται πλήρως σε αυτή την έγκυρη ιστορική μαρτυρία:
"Ὡς ἤδη ἀνέφερα, ἐσταμάτησεν ὁ Χίτλερ ἀθορύβως δύο φορὰς τὸν Μουσσολίνι ὅπως ἐπιτεθῆ ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος· τὴν 16ην καὶ τὴν 26ην Αὐγούστου 1940. Παραπέμπω σχετικῶς εἰς τὰ δύο τηλεγραφήματα τοῦ ἐν Ρώμη πρεσβευτοῦ μας Ἰωάννου Πολίτη, τὰ περιληφθέντα ὑπὸ τοὺς ἀριθμοὺς 127 καὶ 135 εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Λευκὴν Βίβλον διὰ τὴν ἰταλικὴν ἐπίθεσιν, ὡς καὶ εἰς τὰς ἀπὸ 10ης μέχρις 26ης Αὐγούστου 1940 σημειώσεις τοῦ κόμητος Ciano εἰς τὸ «Πολιτικὸν Ἡμερολόγιόν» του. Παραπέμπω ὡσαύτως εἰς τὸ προαναφερθὲν βιβλίον τοῦ William Shirer «The Rise and Fall of the Third Reich», εἰς τὴν σελίδα 815 τοῦ ὁποίου ἀναφέρεται μάλιστα ὅτι «ὁ Μουσσολίνι παρεμέρισε, πρὸς στιγμὴν ἐν πάσῃ περιπτώσει, τὰ σχέδιά του διὰ περαιτέρω στρατιωτικὴν δόξαν εἰς τὰ Βαλκάνια καὶ ἐβεβαίωσε τοῦτο εἰς τὸν Χίτλερ διὰ ταπεινῆς ἐπιστολῆς ὑπὸ ἡμερομηνίαν 27ης Αὐγούστου». Καὶ ἴσως μὲν νὰ ἐπίστευσε πρὸς στιγμὴν καὶ ὁ ἴδιος ὁ Χίτλερ εἰς ὅσα ἐπὶ τοῦ θέματος μετέδωκε πρὸς τὸν κ. Arno Breker, ὅτι δηλαδὴ ἀφέθη νὰ παρασυρθῇ καὶ εἰς τὰς δύο ἐκείνας περιπτώσεις ἀπὸ τὸν βαθὺν ἔρωτά του πρὸς τὸ κλασσικὸν ἑλληνικὸν πνεῦμα καὶ τὸν ἀπεριόριστον θαυμασμὸν διὰ τὸν Περικλῆ. Πλήν, ὑπῆρξεν ἡ ἀλήθεια πολὺ ὀλιγώτερον ἰδεαλιστική, ὠφείλετο δὲ ἡ ἐνέργειά του εἰς ἀπείρως ρεαλιστικώτερα κίνητρα."
(Κύρου, Αλέξης Αδ., «Όνειρα και Πραγματικότης: Σαρανταπέντε χρόνια διπλωματικής ζωής», Αθήνα 1972, σελίδα 186)
 |
| Έλληνες στρατιώτες κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, 1940-41. |
Συμπερασματικά
Τα απομνημονεύματα του Αλέξη Κύρου, αλλά και πολλών άλλων ελλήνων διπλωματών, που υπηρέτησαν σε καίριες θέσεις τον 20ο αιώνα, μπορούν να αποτελέσουν όχι μόνο μια σημαντική πηγή πληροφοριών αναφορικά με γεγονότα, αλλά και βαρόμετρο το πολιτικού, κοινωνικού και πολιτιστικού κλίματος μιας περιοχής και μιας εποχής. Μπορούν να φέρουν στο φως παραγνωρισμένες πτυχές της σύγχρονης ιστορίας και να βοηθήσουν στην ανάπλαση και την ερμηνεία του παρελθόντος. Δυστυχώς, αποτελούν μέχρι σήμερα μια ανεκμετάλλευτη πηγή ιστορικής μελέτης.
Συγγραφή άρθρου & βιβλιογραφική έρευνα: Audacia Est Victoria
Βιβλιογραφία:
- Chapoutot, Johann (2008), «Ο Εθνικοσοσιαλισμός και η Αρχαιότητα», Εκδόσεις Πόλις, 2021, μτφρ Γιώργος Καράμπελας
- Κύρου, Αλέξης (1955), «Ελληνική Εξωτερική Πολιτική», Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 1984
- Κύρου, Αλέξης (1972), «Όνειρα και Πραγματικότης: Σαρανταπέντε χρόνια διπλωματικής ζωής», 1972
- Χατζηβασιλείου, Ευάνθης (2005), «Στρατηγικές του Κυπριακού: Η δεκαετία του 1950», Εκδόσεις Πατάκη, 2005
Δικτυογραφία:
