ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ '21

  «ὃν οἱ θεοὶ φιλοῦσιν ἀποθνήσκει νέος» - σε αυτή του τη φράση ο ποιητής Μένανδρος έκλεισε την τραγικότητα και μια σκληρή αλήθεια της ύπαρξης. Όποιος πεθαίνει νέος, συνήθως πεθαίνει αγνός, ιδεαλιστής, στο απόγειο της δύναμης του, χωρίς να έχει πάρει τον κατήφορο των γηρατειών. Η περίπτωση του Κίτσου Μαλτέζου είναι τόσο ποιητική, όσο και ενδεικτική μιας εποχής. Ο ίδιος ο Κίτσος δεν είναι ένα τυχαίο πρόσωπο. Τρισέγγονος του Ιωάννη Μακρυγιάννη, στο σπίτι του οποίου ανατράφηκε μαθαίνοντας από νωρίς τόσο τα απομνημονεύματα του προγόνου του, όσο την Ευρωπαϊκή φιλοσοφία και ποίηση της εποχής. Ταυτίστηκε με τον Ζαρατούστρα του Νίτσε, αλλά συντρίφτηκε από την αίσθηση της ματαιότητας. Γόνος μεγαλοαστικής -ωστόσο διαλυμένης- οικογένειας, αριστεύει στο σχολείο, γράφει ποίηση, αναπτύσσει την αίσθηση του καθήκοντος, συνδιαλέγεται με τα ρεύματα της εποχής, εξελίσσεται σε καταθλιπτική, σοβαρή και βαθιά προσωπικότητα. Εντάσσεται στη μεταξική νεολαία και αναλαμβάνει αξιώματα, βγάζει λόγους, φλογίζετ...

  ΝΥΚΤΕΡΙΝΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ Μαύρη νυχτιὰ! ἀντιλαλοῦν οἱ λαγκαδιὲς, τὰ βράχια· ἕνα τραγούδι θλιβερὸ ἀπλώνεται ὡς πέρα καὶ τρομαγμένα γέρνουνε τὰ κίτρινα τὰ στάχια θρηνεῖ τοῦ τσομπανόπουλου ἡ γέρικη φλογέρα. Τὸ κάθε τί βουβάθηκε. Καὶ τῶν δενδρῶν τὰ φύλλα πού τὰ χαϊδεύει ἀπαλὰ κάθε πνοή τἀγέρα ἀργοκινοῦνται, τὰ πιασε - θαρρεῖς - ἀνατριχίλα θρηνεῖ τοῦ τσομπανόπουλου ἡ γέρικη φλογέρα. Μὰ ξάφνου ἐσκορπίστηκε χαρούμενο τραγούδι· τὸ φεγγαράκι ἔλαμψε - θαρρεῖς πὼς εἶναι μέρα - κι' ἔχυσ' αἰθέρια εὐωδιὰ τὸ κάθ' ἕνα λουλούδι. Μὲ χαρωπὸ παίζει σκοπὸ ἡ ἄστατη φλογέρα. Γιὰ μιὰ στιγμὴ ἀκούστηκε - τῆς δυστυχιᾶς σημάδι - τοῦ γκιών' ἡ πένθιμη λαλιὰ ἄγρια σὰν φοβέρα καὶ ἡ Χαρὰ ἐχάθηκε στῆς νύχτας τὸ σκοτάδι. Ἀπὸ τὸ φόβο σώπασε ἡ δόλια ἡ φλογέρα. Κώστας Καρυωτάκης, «Κρητικὸς Ἀστὴρ ΣΤ» (1914) τεῦχος Ἀπρ. σ. 6

  Tὰ ψυχικὰ στοιχεῖα εἶναι γιὰ κάθε ἄνθρωπο, σὲ ὅποιον πολιτισμὸ καὶ ἄν ἀνήκει, οἱ θεότητες μιᾶς ἐσωτερικῆς μυθολογίας. Ὅ,τι εἶναι ὁ Δίας γιὰ τὸν ἐξωτερικὸ Ὄλυμπο εἶναι γιὰ τὸν Ὄλυμπο τοῦ ἐσωτερικοῦ κόσμου, ὑπαρκτὸς καὶ διακριτὸς γιὰ κάθε Ἕλληνα, ὁ νοῦς , ποὺ κάθεται στὸν πιὸ ψηλὸ θρόνο, πάνω ἀπὸ ὅλα τὰ ἄλλα μέρη τῆς ψυχῆς. Ὅ,τι εἶναι γιὰ μᾶς ὁ «θεός», ὁ θεὸς ὡς πνοὴ τοῦ κόσμου, ὡς ἡ δύναμη τοῦ σύμπαντος, ὡς ἡ ἁπανταχοῦ παροῦσα δράση καὶ πρόνοια, εἶναι ἡ «βούληση», ποὺ ἀντανακλᾶται ἀπὸ τὸν χῶρο τοῦ κόσμου στὸν φανταστικὸ ψυχικὸ χῶρο καὶ τὴν αἰσθανόμαστε μὲ ἀναγκαιότητα ὡς πραγματικὰ ὑπαρκτή.  [...] Κανένας Ἕλληνας δὲν θὰ χρησιμοποιοῦσε τὴ λέξη φύση ὑπὸ τὴν ἔννοια μιᾶς ἀπόλυτης καὶ σχεδιασμένης δραστηριότητας, ἔτσι ὅπως τὰ κάνει ἡ σύγχρονη βιολογία. Γιὰ μᾶς «ἡ βούληση τοῦ θεοῦ» εἶναι πλεονασμὸς. Ὁ θεός (ἤ «ἡ φύση») δὲν εἶναι παρὰ βούληση. Ὅπως ἡ ἔννοια τοῦ θεοῦ ἀπὸ τὴν Ἀναγἐννηση καὶ ἑξῆς ἀρχίζει ἀνεπαίσθητα νὰ ταυτίζεται μὲ τὴν ἔννοια τοῦ ἄπειρου χώρου τοῦ σύμπαντος καὶ χάνει...

Στο ξώστεγο στεκόταν του σπιτιού του και τη Σάμο, που τύραννός της ήταν, την κοίταε με καμάρι και χαρά. «Όλα όσα βλέπεις, όλα εγώ τα ορίζω, παραδέξου πως είμαι ευτυχισμένος.» Έτσι λέει στον Αιγύπτιο βασιλιά. «Σ’ ευνόησαν οι θεοί· ναι, αυτό ειν’ αλήθεια· εκείνους που ίσοι πρώτα ηταν μ’ εσένα το σκήπτρο σου τους πιέζει δυνατό. Αλλά ένας ζει που εκδίκηση διψάει· όσο αγρυπνάει του εχθρού σου αυτού το μάτι, καλότυχο πώς θέλεις να σε πω;» Ακόμα ο λόγος έστεκε του ρήγα και νά, σταλμένος απ’ τη Μίλητο, ένας μαντατοφόρος φτάνει βιαστικά. «Αφέντη,» λέει στον τύραννο «έλα βάλε δάφνης χλωρό στεφάνι στο κεφάλι και της θυσίας η κνίσα ας πάει ψηλά· ο εχθρός σου πάει, τον βρήκε το κοντάρι· ο Πολύδωρος, ο άξιος στρατηγός σου, με στέλνει εδώ, το νέο να φέρω αυτό…» Και βγάζει από μια μαύρη ευθύς λεκάνη ένα κεφάλι, ματωμένο ακόμα, πολύ γνωστό, που τρόμαξαν κι οι δυο. Με φρίκη κάνει πίσω ο ξένος ρήγας, με ανήσυχη ματιά, και λέει: «Ωστόσο στην τύχη μη βασίζεσαι πολύ. Μ’ αβέβαιη τύχη ο στόλος σου αρμενίζει σ...

   Ἀπὸ τὰ βάθη τοῦ ἀρχαίου μύθου ἡ «ὕβρις» δὲν εἶναι ἄλλο παρὰ ὁ νόμος τοῦ μέτρου ποὺ βάζει ὅρια σὲ ὅλα τὰ ἀνθρώπινα, τιμωρώντας κάθε ἀνυποταξία στὸν κανόνα, κάθε ὑπερβολή. Ὅταν ἀπόμονος στὸν καιρό του, παραμερίζοντας τὸ μῦθο ὁ Θαλῆς τολμάει νὰ πῆ τὴν καινούργια ἀλήθεια, τούτην τὴν ἑλληνικὴ ἐλευθερία (μὲ τὸ δικό [του] τρόπο) πραγματώνει, ποὺ εἶναι θέση καὶ νόμος. Καὶ μαζὶ μὲ τὸ Θαλῆ, τόσα τιτανικὰ ἄτομα, δημιουργικὰ τὸ καθένα τοῦ δικοῦ των νόμου, τῆς δικῆς των μορφῆς, ποιά ἄλλη, ἐκτός ἀπὸ τὴν προσωκρατικὴ ἐποχή, ἔχει νὰ ἀναδείξη; Οὔτε ἡ Ἀναγέννηση δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιπαραταχθῆ σ’ αὐτὸν τὸν πληθωρισμὸ τῶν πηγαίων προσωπικοτήτων, ποὺ σὰ νὰ μὴ γεννιοῦνται ἀπὸ τίποτα ἄλλο, παρὰ ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό τους καὶ σὰ νὰ μὴν ὁρίζωνται ἀπὸ τἀ γύρω τους, μόνο νὰ τὰ ὀρίζουν μὲ μιὰ φυσικὴ καὶ αὐτονόητην ἀρχοντιά. Δὲν σταματοῦν, δὲν αὐτοθαμβώνονται μπρὸς στὴ δύναμη τῆς ἀντίστασής των· ἀβίαστα τὴν κατέχουν καὶ μονοχερὶς τὴν οἰακίζουν. Τολμοῦν πρωτοστόχαστα πηδήματα στὸ ἄγνωστο, πάντα μόνοι· ἄτο...

  Ὁ πόνος ὁ βαθύς, ὁ πόνος ὁ ἠθικὸς (δηλαδὴ ὁ πόνος ὄχ’ ὑπὸ τὴν βιολογικὴν ἔννοιαν), εἶν’ ὁ ἀσφαλέστερος, ὁ μοναδικὸς δρόμος πρὸς τὴν αὐτογνωσίαν, εἶν’ ὁ μεγάλος διδάσκαλος τοῦ φιλοσοφεῖν, Καταβιβάζει τὸν ἄνθρωπον, μὲ τὸν ἰσχυρὸν κλονισμὸν ποὺ δημιουργεῖ, ὡς τὰ κατάβαθα τῆς ὑπάρξεώς του, τὸν ἀναγκάζει νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς τὸν ἑαυτόν του, τὸν μεταφέρει ἀπὸ τὴν περιφέρειαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ καθημερινότης τῆς ἀπροβληματίστου ζωῆς συνήθως τὸν κρατεῖ, μέχρι τοῦ πυρήνος τῆς ζωῆς του, τῆς ὁποίας τώρα συνειδητοποιεῖ καὶ τὴν ἀξίαν καὶ τὸ νόημα, τώρα ποὺ ἀνακαλύπτει τὸ βαθύτερον, τὸ ἀντικειμενικώτερον, καὶ διὰ τοῦτο προσωπικώτερον, ἐγώ του. Ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν δικαίως ὁ πόνος ἐθεωρήθη ἀπὸ τοὺς λαοὺς ὡς μέσον παιδεύσεως τοῦ ἀνθρώπου ὑπὸ τοῦ θεοῦ: πάθος, μάθος. Ἀλλ’ ὡς παίδευσις θεϊκὴ ἀποτελεῖ ὁ πόνος κάθαρσιν τῆς ψυχῆς, καὶ κάθε κάθαρσις - τὸ παρέστησεν καὶ ὁ Ὅμηρος τόσον ὡραῖα καὶ συγκινητικὰ εἰς τὸ Ω τῆς Ἰλιάδος - κάθε κάθαρσις μόνον διὰ τοῦ πόνου συντελεῖται.  Καὶ ἡ ἀληθινὴ Εὐτυχία, ἐκ...

«Ξερίζωσε τον Οίκτο απ’ την καρδιά σου, / κυνήγα τ’ απλησίαστο όνειρο ως το τέλος- / και ν’ αποφεύγεις τα παζάρια με τον Θάνατο!» Με αυτά τα λόγια κλείνει το ποίημά του «GLORIA VICTIS» ο ποιητής Φαίδρος Μπαρλάς. Θα εστιάσω στην πρώτη φράση μόνο: «Ξερίζωσε τον Οίκτο απ' την καρδιά σου». Πολύ σκληρή φράση. Κρύβει όμως μέσα της μια δύσκολη αλήθεια. Το συναίσθημα του οίκτου, της συν-αίσθησης δηλαδή της λύπησης ή του πόνου, αποτελεί έμφυτο χαρακτηριστικό λίγο-πολύ όλων μας. Αποτελεί επίσης μια βασική ΠΗΓΗ ΔΥΣΤΥΧΙΑΣ για τον άνθρωπο. Ιδίως όταν συνδυάζεται και με το αίσθημα της ενοχής. Είναι ένα από τα όπλα που η άκρως φορτισμένη συναισθηματικά εποχή μας χρησιμοποιεί εναντίον μας, ιδίως στο παιχνίδι των ενοχών για το κοινό μας παρελθόν. Για παράδειγμα ακούγονται συχνά φράσεις όπως: «Μα καλά, δεν αισθάνεστε ενοχές επειδή οι αρχαίοι Έλληνες είχαν δούλους; Επειδή ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε με πόλεμο τους λαούς της Ασίας; Επειδή οι πρόγονοί σας το '21 έσφαξαν τους Τούρκους της Τριπολιτσ...